نقش و اهمیت اوپک برای کشورهای عضو

به گزارش شانا، چشم‌انداز وحدت‌بخش و اهداف اصلی اوپک از سال  این سازمان را در طول بیش از شش‌ونیم دهه گذشته به پیش رانده و به‌عنوان سنگ بنایی پایدار عمل کرده است. با این حال، مانند هر سازمان بین‌المللی، اوپک نیز در طول حیات خود فرازونشیب‌هایی را همراه با بحران‌های مختلف جهانی تجربه کرده است. مقالات و تحلیل‌های بسیاری چه در تأیید و چه در نقد اوپک، نوشته شده و حتی در چند مورد در بزنگاه‌های تاریخی بحران‌ها پایان عمر این سازمان به اشتباه، اعلام شده است. بدیهی است که مردم دیدگاه‌های محکمی در مورد این سازمان دارند؛ برخی از این دیدگاه‌ها ممکن است ناشی از سوءتفاهم‌ها یا برداشت‌های نادرست درباره ماهیت واقعی اوپک و کشورهای عضو آن باشد. از این رو، بررسی جهان با و بدون اوپک و مزایای این سازمان از اهمیت به‌سزایی برخوردار است.

دبیرخانه اوپک در مقاله‌ای با عنوان «ارزش اوپک برای کشورهای عضو» که در روزهای اخیر منتشر شده است، به مهمترین مولفه‌های ارزشمندی عضویت در این سازمان برای کشورهای عضو پرداخته است که متن این مقاله در ادامه خواهد آمد.

ارزش سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) را می‌توان در مجموعه‌ای از دستاوردها و مزایای تاریخی و کنونی برای کشورهای عضو مشاهده کرد؛ مزایایی که در طول نزدیک به ۶۶ سال فعالیت این سازمان نمایان شده‌اند. این دستاوردها را می‌توان در شش محور اصلی خلاصه کرد:

۱) حاکمیت بر منابع طبیعی

 اوپک در طول تاریخ به کشورهای عضو کمک کرد تا حاکمیت خود بر منابع طبیعی‌شان را تثبیت کنند. این سازمان با هماهنگی سیاست‌ها و حمایت از ملی‌سازی‌ها، مالکیت ملی بر منابع هیدروکربوری را تقویت کرد، زمینه رشد شرکت‌های ملی نفت را فراهم آورد و پایه مالی لازم برای توسعه و تحکیم نهادهای دولتی را در کشورهای عضو ایجاد کرد.

 شکل‌گیری اوپک و فعالیت‌های بعدی آن، به تحول بنیادینی در حقوق بین‌الملل عرفی منجر شد. دو سال پس از تأسیس اوپک، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۴ دسامبر ۱۹۶۲ قطعنامه ۱۸۰۳ درباره «حاکمیت دائمی بر منابع طبیعی» را تصویب کرد. روح و اصول بنیان‌گذاری اوپک در این مفهوم بازتاب یافته است و دیوان بین‌المللی دادگستری نیز این اصل را به‌عنوان بخشی از حقوق عرفی بین‌الملل تأیید کرده است. این اصول همچنان راهنمای فعالیت‌های اوپک هستند.

۲) ثبات بازار نفت

 اوپک نقشی کلیدی در حفظ تعادل و ثبات بازار جهانی نفت ایفا می‌کند. اقدامات این سازمان طی سال‌ها موجب شده است:

•    محیط بازار قابل پیش‌بینی‌تر شود.
•  نوسانات بازار کاهش یابد.
•    ثبات لازم برای تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت فراهم شود.
•  کشورهای عضو بتوانند سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و سرمایه‌بر انجام دهند.
•   رشد اقتصاد جهانی تقویت شود که اغلب به افزایش تقاضای نفت منجر می‌شود. (کشورهای عضو اوپک بیش از ۷۹ درصد ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را در اختیار دارند.)
• بازار در مواجهه با رویدادهای بزرگ تاریخی، از جمله بحران مالی ۲۰۰۸، رکود صنعت نفت در سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ و بحران ناشی از همه‌گیری کرونا در سال ۲۰۲۰، مدیریت شود.

 مزایای اخیر اوپک در مطالعات مختلف داخلی و خارجی نیز مورد تأیید قرار گرفته است:

• پژوهش دبیرخانه اوپک در سال ۲۰۲۳ با عنوان «نقش اوپک در تثبیت بازار جهانی انرژی و سهم آن در اقتصاد جهانی» نشان می‌دهد اقدامات اوپک بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ موجب کاهش ۳۱ درصدی نوسانات قیمت نفت و افزایش متوسط سالانه ۱۶۴ میلیارد دلاری تولید ناخالص داخلی جهان شده است.
• مطالعه مرکز پژوهشی KAPSARC در سال ۲۰۲۱ با عنوان «ارزش ظرفیت مازاد اوپک برای بازار نفت و اقتصاد جهانی» ارزش سالانه ظرفیت مازاد اوپک برای اقتصاد جهانی را حدود ۱۹۳ میلیارد دلار (بر پایه دلار ۲۰۱۹)برآورد کرده است. مطالعه دیگری از همین مرکز نشان می‌دهد مداخلات اوپک، به‌ویژه در دوره‌های بحرانی مانند همه‌گیری کرونا، نوسانات قیمت نفت را ۵۰ درصد کاهش داده است.

• مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد نیز در گزارشی با عنوان «اوپک در ۶۰ سالگی؛ جهان با اوپک و بدون اوپک» تأکید کرده است که در نبود ظرفیت مازاد اوپک، شوک‌های عرضه بسیار شدیدتر و پایدارتر می‌بودند و آثار منفی گسترده‌تری بر اقتصاد جهانی می‌گذاشتند.

 ۳) مزایای چندبرابری ثبات بازار نفت

 پیشرفت‌هایی که جهان از سال ۱۹۶۰ تاکنون تجربه کرده، اغلب بدیهی تلقی می‌شود؛ اما اوپک سهمی واقعی در این دستاوردها داشته است. اقتصاد جهانی اکنون حدود ۱۰ برابر بزرگ‌تر از سال ۱۹۶۰ است. امید به زندگی جهانی که در سال ۱۹۶۰ حدود ۵۰ سال بود، اکنون بیش از ۲۰ سال افزایش یافته است. پیشرفت در تغذیه، بهداشت، پزشکی و زیرساخت‌ها حاصل شده است.  فرآورده‌های نفتی در تقریباً تمام نظام‌های عملی مرتبط با این پیشرفت‌ها نقش داشته‌اند؛ از کودها، آفت‌کش‌ها و حمل‌ونقل مواد غذایی گرفته تا تجهیزات پزشکی و دارویی. عرضه پایدار و مطمئن نفت، امکان تولید و توسعه این محصولات را فراهم کرده است.

پیشرفت‌های آینده در حوزه سلامت، فناوری و حتی انرژی‌های جدید نیز به محصولات نفتی وابسته‌اند؛ از تجهیزات هوش مصنوعی و دستگاه‌های هوشمند گرفته تا زنجیره تأمین تراشه‌ها، تجهیزات استخراج مواد معدنی حیاتی، پلاستیک‌های پزشکی و توزیع واکسن. در آینده نیز نقش اوپک حیاتی خواهد بود.

 ۴) خدمات و نقش‌آفرینی دبیرخانه اوپک

 پژوهش‌های تخصصی، تحلیل‌های داده‌محور، حضور بین‌المللی، گفت‌وگوها و فعالیت‌های روابط عمومی دبیرخانه اوپک برای کشورهای عضو بسیار ارزشمند است و به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری درباره بازار نفت بگیرند.

 تحقیقات معتبر و قابل اتکا در قلب فرایند تصمیم‌گیری اوپک و بیانیه همکاری (DoC) قرار دارد. اوپک امکان حضور و دیده‌شدن در رویدادها و کنفرانس‌های مهم جهانی انرژی را فراهم می‌کند. صنعت نفت اغلب در عرصه رسانه‌ای مورد انتقاد و سرزنش قرار می‌گیرد و اوپک از طریق فعالیت‌های رسانه‌ای، گزارش‌ها و تعاملات بین‌المللی در حال مقابله با این روایت‌هاست. اصلاح نگاه جهانی به صنعت نفت برای کشورهای عضو اهمیت زیادی دارد و می‌تواند به افزایش سرمایه‌گذاری و استمرار استفاده از نفت کمک کند. برند اوپک اعتبار و جایگاه ویژه‌ای در دفاع از منافع صنعت نفت ایجاد کرده است.

 ۵) حمایت از نظام چندجانبه‌گرایی

 اوپک و دبیرخانه آن نقش مهمی در تقویت فرایندهای چندجانبه بین‌المللی ایفا می‌کنند، از جمله حضور فعال در چارچوب کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل (UNFCCC) و حمایت از اولویت‌های کشورهای عضو در نشست‌هایCOP. نمایندگی منافع کشورهای عضو در سایر فرایندهای بین‌المللی، از جمله مذاکرات مربوط به آلودگی پلاستیکی. برجسته‌سازی اقدامات کشورهای عضو برای کاهش انتشار آلاینده‌ها در کنار حفظ امنیت انرژی و ثبات بازار. تقویت مواضع کشورهای عضو در نشست‌هایی مانند گروه ۲۰، گروه ۲۴ و جلسات صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی.

گفت‌وگوهای بین‌المللی انرژی اوپک نیز فرصت تعامل گسترده‌تر با تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی را فراهم می‌کند.

 ۶) همبستگی میان کشورهای در حال توسعه و اعضا

 تشکیل یک سازمان بین‌دولتی توسط گروهی از کشورهای در حال توسعه در سال ۱۹۶۰ اقدامی شجاعانه بود و این روحیه همبستگی همچنان پابرجاست. اوپک از منافع کشورهای در حال توسعه به شیوه‌های مختلف حمایت می‌کند؛ از تأکید بر شرایط و اولویت‌های ملی گرفته تا نقش حیاتی نفت در توسعه اقتصادی.

در مجامع بین‌المللی مرتبط با آینده انرژی، اوپک همزمان از منافع کشورهای در حال توسعه و اهمیت نفت برای رفاه جهانی دفاع می‌کند. همبستگی میان کشورهای عضو و پایبندی به مأموریت و اهداف اوپک، اساس موفقیت این سازمان را تشکیل می‌دهد.

اداره کل امور اوپک، مجامع و سازمان‌های بین‌المللی